Kraje afrykańskie, bogate w miedź, kobalt czy grafit, zyskują strategiczną pewność siebie, łącząc politykę surowcową z ambicjami przemysłowymi. Jak podkreśla raport niemieckiego think tanku SWP z lutego 2026 r., Unia Europejska (UE) wciąż szuka spójnej odpowiedzi na afrykańskie wyzwania. SWP poleca ograniczenie się do najważniejszych tematów i strategicznego podejścia do projektów wydobywczych.
W 2025 r. Unia Afrykańska (UA) przyjęła Afrykańską Strategię Zielonych Minerałów (AGMS), opartą na Wizji Górniczej Afryki z 2009 r. Strategia promuje lokalne tworzenie wartości, integrację regionalnych łańcuchów dostaw i inicjatywy takie jak wspólna infrastruktura. Celem jest przejście od eksportu surowców do przetwórstwa i zielonych łańcuchów przemysłowych. Afrykański Bank Rozwoju (AfDB) i Centrum Rozwoju Minerałów Afryki (AMDC) wspierają wdrożenie poprzez fundusz Zielonych Minerałów i platformy inwestycyjne. Nacisk kładziony jest na standardy środowiskowe, społeczne i zarządcze (ESG), by zwiększyć konkurencyjność afrykańskich producentów.
Afrykańska Kontynentalna Strefa Wolnego Handlu (AfCFTA) postępuje w filarach przemysłowych, ale negocjacje surowcowe pozostają trudne. AMDC nie jest jeszcze w pełni ratyfikowane – tylko cztery z 55 państw UA to zrobiły do końca 2025 r., w tym Nigeria, ale nadal brak jest Ghany czy RPA. Nakładające się inicjatywy, jak Grupa Strategii Minerałów Afryki (AMSG) z 2024 r. (z Arabią Saudyjską jako obserwatorem), działają poza strukturami UA, co osłabia koordynację kontynentalną i utrudnia rozmowy z partnerami jak Unia Europejska.
Momentum do rozmów przenosi się do stolic narodowych. Rządy Zambii, RPA, Ghany i Tanzanii wdrażają nowe strategie CRM, łącząc otwartość na inwestycje z interwencją państwa poprzez ograniczenia eksportu, cele przetwórcze i zachęty. To formy "nacjonalizmu surowcowego", skupione na krajowym zakresie, z ograniczonymi powiązaniami kontynentalnymi. Przykładowo, klaster baterii Zambia–DRK przyciąga uwagę, ale postępy są umiarkowane.
RPA współprowadzi panel ONZ ds. Minerałów Transformacji Energetycznej i umieściło CRM na agendzie G20 w 2025 r. Deklaracja Liderów powitała Ramowy Program G20 ds. CRM, adresując priorytety producentów (dodawanie wartości, lokalne przetwórstwo, zrównoważone górnictwo) oraz obawy importerów, jak Europa. Afrykańskie rządy zależą często od partnerów zewnętrznych, ale nie czekają biernie na Europę. Konkurencja jest ostra. Chiny konsolidują dominację via Pas i Szlak (BRI), łącząc wsparcie dyplomatyczne, finansowanie państwowe i infrastrukturę dla długoterminowego odbioru. Państwa Zatoki, Arabia Saudyjska i ZEA rozszerzają dyplomację surowcową poprzez fundusze suwerenne i inwestycje w górnictwo/infrastrukturę. Indie i Turcja zwiększają obecność w górnictwie i produkcji. USA pod Trumpem stosują transakcyjny, bilateralny model – oparty na zaufaniu politycznym lub taryfach, z ograniczoną wartością dla długoterminowych partnerstw przemysłowych. Afrykańskie rządy wybierają partnerów na podstawie zdolności do konkretnych inwestycji i wyników przemysłowych, nie faworyzując właściwie nikogo.
Na pierwszy rzut oka UE jest dobrze pozycjonowana, bo Afryka jest otwarta na nowych partnerów, obie strony chcą zrównoważonych relacji. Ale priorytety różnią się. bo UE skupia się na bezpieczeństwie dostaw i odporności przemysłowej, Afryka na inwestycjach i rozwoju. Agendy nie są niekompatybilne, ale klucz to wzmocnienie wykonania projektów.
Od 2021 r. UE rozszerzyła zaangażowanie w Afryce. Akt ds. CRM z 2024 r. zakotwicza strategię redukcji zależności i dywersyfikacji, uznając partnerstwa zewnętrzne. Komisja zawarła 15 partnerstw CRM globalnie, w tym pięć afrykańskich: Rwanda (zawieszona), DRK, Zambia, Namibia, RPA. Trwa dialog z UA, a z RPA eksplorowane jest Czyste Partnerstwo Handlowo-Inwestycyjne (CTIP) dla kooperacji przemysłowej.
Inicjatywy te zwiększyły widoczność UE w afrykańskim górnictwie. Ten model partnerski zobowiązuje do kooperacji w pięciu obszarach: integracja łańcuchów, finansowanie infrastruktury, badania/innowacje, budowa zdolności, zrównoważone pozyskiwanie. Wdrożenie via bilateralne mapy drogowe pod Team Europe. Postępy największe w obszarach zarządczych – np. w Zambii ceniona pomoc techniczna w zarządzaniu zasobami i środowiskiem. Podpis RPA na marginesie G20 2025 to sygnał poparcia multilateralizmu, mimo napięć i bojkotu USA.
Instrumenty rozwojowe dobrze nadają się do zrównoważoności i budowania zdolności, ale mniej do mobilizacji inwestycji przemysłowych, których oczekuje Afryka. UE uruchomiła pierwsze strategiczne projekty CRM w 2025 r., w tym pięć afrykańskich: cztery górnicze (Madagaskar, Malawi, Namibia, RPA) i jeden rafineryjny (Zambia), pokrywające pięć z 13 strategicznych CRM UE.
Podejście UE pozostaje rynkowe i ostrożne, co opóźnia projekty w konkurencyjnym rynku CRM. Chiny via BRI stosują model państwowy, który stawia na dyplomacje, finansowanie państwowe, infrastrukturę dla długoterminowego odbioru. Zatoka rozszerza obecność via fundusze suwerenne. USA intensyfikują interwencję, np. DFC w 2025 r. weszło w konsorcjum 1,8 mld USD z inwestorami (w tym z Abu Zabi). Natomiast dla Europy projekty CRM zależą od dobrowolnego prywatnego zaangażowania. Europejskie korporacje polegają na mechanizmach rynkowych, inwestycje w górnictwo poza UE ograniczone. Mimo presji geopolitycznej nawet zaangażowanie w upstreamie nie wzrosło znacząco.
Global Gateway z 2021 r. nie jest pojedynczym instrumentem – łączy narzędzia UE (EFSD+) z wkładami państw pod Team Europe. Objętość finansowa wynosi 300 mld EUR 2021-27, w tym 150 mld dla Afryki. W kontekście Afryki Global Gateway skupia się na korytarzach transportowych (np. Lobito – Angola–DRK–Zambia), integracji sieci multimodalnych i handlu. Cel projektu do 2030 roku to połączenie sieci transportowych afrykańsko-europejskich, redukcja czasu transportu i wsparcie dla AfCFTA.
